اگر تا حالا سعی کرده‌اید یک صفحه در «ویکی‌پدیا» (Wikipedia) بنویسید یا ویرایش کنید، حتما دیده‌اید که فهرست‌ها و بخش‌بندی‌ها چقدر روی خوانایی متن تاثیر می‌گذارند. از فهرست شهرها و فیلم‌ها گرفته تا فهرست مندرجات بالای هر مقاله، همه اینها اگر درست طراحی شوند هم کاربر سریع‌تر به هدفش می‌رسد و هم مقاله حرفه‌ای‌تر به نظر می‌رسد.

در این راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا قدم‌به‌قدم می‌بینید چطور فهرست‌های ساده در متن، فهرست‌های مستقل به صورت مقاله جدا و فهرست مندرجات خودکار را بسازید و مدیریت کنید. اگر تازه با فضای ویکی آشنا شده‌اید، پیشنهاد می‌شود در کنار این متن، نگاهی هم به ((مقاله جامع ویکی پدیا)) بیندازید تا تصویر کلی‌تری از ساختار این دانش‌نامه به دست بیاورید.

مفهوم فهرست در ویکی‌پدیا و نقش آن در خوانایی

در ویکی‌پدیا، «فهرست» فقط یک لیست بولتی ساده نیست. از نگاه نرم‌افزار «مدیاویکی» (MediaWiki) هر جا چند سطر پشت سر هم با نشانه‌های خاص مانند ستاره یا شماره نوشته شود، یک فهرست ساخته می‌شود و این فهرست‌ها برای مرتب کردن اطلاعات و هدایت خواننده به بخش‌های مختلف مقاله به کار می‌روند.

فهرست‌ها می‌توانند داخل یک مقاله باشند، مثل فهرست آثار یک نویسنده، یا خودشان یک مقاله مستقل شبیه «فهرست شهرهای ایران» باشند. راهنمای رسمی فهرست‌ها در ویکی‌پدیای فارسی تاکید می‌کند که فهرست باید موضوع مشخص، معیار انتخاب روشن و ساختار منظم داشته باشد تا هم برای خواننده مفید باشد و هم نگهداری آن در بلندمدت ساده بماند.

وقتی از راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا صحبت می‌کنیم در واقع داریم درباره مجموعه‌ای از این مهارت‌ها حرف می‌زنیم؛ از آشنایی با نشانه‌گذاری «ویکی‌متن» (Wikitext) تا استفاده از «ویرایش‌گر دیداری» (VisualEditor) و حتی کنترل فهرست مندرجات خودکار. هر قدر این بخش‌ها را بهتر بشناسید، مقاله شما منظم‌تر، قابل جست‌وجوتر و برای خواننده جذاب‌تر می‌شود.

اصول ساخت فهرست‌های محتوایی در متن مقاله

اولین قدم در راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا یاد گرفتن فهرست‌های ساده‌ای است که داخل متن مقاله می‌آیند. در حالت ویکی‌متن، هر خطی که با * شروع شود یک فهرست نشانه‌دار (بولت) و هر خطی که با # شروع شود یک فهرست شماره‌دار می‌سازد.در «ویرایش‌گر دیداری» هم کافی است متن را انتخاب و از نوار ابزار، گزینه لیست را انتخاب کنید.

این فهرست‌ها برای مواردی مثل ویژگی‌ها، مراحل انجام کار یا برشمردن چند نمونه از یک موضوع بسیار مناسب هستند. نکته مهم این است که هر مورد فهرست تا حد امکان یک جمله کامل و قابل فهم باشد و فقط فهرستی از لینک‌ها پشت سر هم ساخته نشود؛ این موضوع در شیوه‌نامه فهرست‌ها در ویکی‌پدیا هم تاکید شده است.

نمونه کد ویکی‌متن برای فهرست ساده

برای آشنا شدن با شکل کد، یک مثال ساده را ببینید:

* ویژگی اول
* ویژگی دوم
** زیرمورد مربوط به ویژگی دوم
# مرحله اول
# مرحله دوم
## زیرمرحله دوم

در این مثال، * فهرست نشانه‌دار و # فهرست شماره‌دار می‌سازد. اضافه کردن دو ستاره یا دو علامت شماره به معنی یک سطح تو در تو است.

برای استفاده حرفه‌ای‌تر از این بخش، بخش زیادی از راهنمای کامل ویکی پدیا در ((مقاله جامع ویکی پدیا)) به توضیح ساختار مقالات و استفاده درست از فهرست‌ها و پاراگراف‌ها اختصاص دارد.

تصویر مقایسه‌ای با دو ستون؛ در سمت چپ مقاله‌ای نامنظم بدون فهرست و فهرست مندرجات، و در سمت راست همان مقاله با فهرست‌های منظم، سرفصل‌های درست و فهرست مندرجات خودکار که نشان می‌دهد خوانایی چقدر بهتر شده است.

ساخت فهرست مستقل به عنوان مقاله لیست

بخش دیگری از راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا مربوط به زمانی است که شما می‌خواهید یک فهرست را به عنوان مقاله مستقل بسازید؛ مثلا «فهرست برندگان اسکار بهترین فیلم» یا «فهرست دانشگاه‌های دولتی ایران». طبق رهنمود «ویکی‌پدیا:شیوه‌نامه/فهرست‌ها» این نوع صفحات زمانی لازم می‌شوند که تعداد موارد آنقدر زیاد باشد که قرار دادن همه آنها در یک مقاله اصلی، متن را شلوغ و گیج‌کننده کند.

برای ساخت چنین فهرستی، بهتر است قبل از ایجاد صفحه جدید چند نکته را بررسی کنید:
آیا موضوع فهرست به اندازه کافی شناخته‌شده است؟ آیا می‌توان برای بیشتر موارد آن، مقاله جداگانه نوشت یا حداقل منبع معتبر آورد؟ آیا معیار ورود به فهرست مشخص و شفاف است؟ پاسخ مثبت به این سوال‌ها نشان می‌دهد که ساخت فهرست مستقل منطقی است.

در مرحله بعد، عنوان فهرست را با پیشوند «فهرست» شروع کنید، یک بخش مقدمه کوتاه بنویسید که توضیح دهد این فهرست چه چیزهایی را شامل می‌شود و بعد ساختار جدول یا فهرست را طراحی کنید. اغلب فهرست‌های حرفه‌ای ویکی‌پدیا از جدول‌ها برای نمایش اطلاعاتی مثل تاریخ، مکان، نوع اثر یا منبع استفاده می‌کنند و در صورت نیاز در انتهای صفحه هم بخش «جستارهای وابسته» می‌آورند تا به مقاله‌های مرتبط لینک بدهند.

راهنمای ساخت فهرست مندرجات خودکار در صفحه

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های فنی در راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا فهرست مندرجات خودکار است؛ همان جعبه‌ای که بالای بسیاری از مقالات می‌بینید و لینک هر بخش را نشان می‌دهد. در نرم‌افزار مدیاویکی، هر مقاله‌ای که حداقل چهار سرفصل با نشانه == یا بیشتر داشته باشد، به طور خودکار یک فهرست مندرجات در ابتدای صفحه ایجاد می‌کند.

گاهی لازم است جای فهرست مندرجات را تغییر دهید یا آن را مخفی کنید. برای این کار از «کلمات جادویی» (Magic words) استفاده می‌شود که مستقیم در متن صفحه نوشته می‌شوند:

__TOC__ فهرست مندرجات را مجبور می‌کند دقیقا در همان نقطه‌ای که این کلمه آمده نمایش داده شود.
__NOTOC__ فهرست مندرجات را به طور کامل مخفی می‌کند.
__FORCETOC__ باعث می‌شود حتی اگر تعداد سرفصل‌ها کم بود، باز هم فهرست مندرجات در محل پیش‌فرض ظاهر شود.ویکی‌پدیا+2ویکی‌کتاب‌ها+2

در ویکی‌پدیای فارسی معمولا توصیه می‌شود فقط وقتی فهرست مندرجات خیلی بلند و آزاردهنده است یا صفحه بسیار کوتاه است آن را مخفی کنید. در غیر این صورت، وجود این فهرست به کاربر کمک می‌کند سریع‌تر به بخش مورد نظر برسد و درک بهتری از ساختار مقاله داشته باشد.

استفاده از ویرایش‌گر دیداری برای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا

خیلی از کاربران تازه‌کار ترجیح می‌دهند به جای ویکی‌متن از «ویرایش‌گر دیداری» (VisualEditor) استفاده کنند. این ابزار که روی بیشتر نسخه‌های جدید ویکی‌پدیا فعال است اجازه می‌دهد تقریبا شبیه یک پردازش‌گر متن عادی مثل Word کار کنید و نیاز نباشد کدهای نشانه‌گذاری را حفظ باشید.

برای کسانی که تازه با راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا آشنا شده‌اند، ویرایش‌گر دیداری مسیر ساده‌ای ارائه می‌دهد: برای ساخت فهرست کافی است بخشی از متن را انتخاب کنید و از نوار ابزار، گزینه فهرست نشانه‌دار یا شماره‌دار را بزنید. برای ایجاد سرفصل‌هایی که فهرست مندرجات بر اساس آنها ساخته می‌شود هم می‌توانید از منوی «پاراگراف» سطح سرتیتر (عنوان، سرتیتر ۱، سرتیتر ۲ و …) را انتخاب کنید؛ ویکی نرم‌افزار بلافاصله بر اساس این سرفصل‌ها فهرست مندرجات را به‌روزرسانی می‌کند.

اگر می‌خواهید مطمئن شوید نتیجه کارتان مطابق استانداردهای این دانش‌نامه است، مطالعه بخش‌های مربوط به ساختار مقاله در ((مقاله جامع ویکی پدیا)) به شما کمک می‌کند بین استفاده از ویرایش‌گر دیداری و کد ویکی‌متن تعادل خوبی برقرار کنید. بسیاری از ویرایشگران باتجربه هم ابتدا با ویرایش‌گر دیداری شروع کرده‌اند و بعد به مرور با دیدن کد منبع صفحه، ویکی‌متن را یاد گرفته‌اند.

اشتباهات رایج در ساخت فهرست و راه‌حل‌ها

یکی از اشتباهات رایج این است که فهرست‌ها بیش از حد طولانی و بدون دسته‌بندی مناسب ساخته می‌شوند. در شیوه‌نامه فهرست‌ها در ویکی‌پدیا تاکید شده که بهتر است فهرست‌های خیلی بزرگ به چند بخش تقسیم شوند یا در صورت نیاز، برای هر بخش جدول یا زیرعنوان جداگانه در نظر گرفته شود تا کاربر سردرگم نشود.ویکی‌پدیا

اشتباه دیگر، ساخت دستی فهرست مندرجات است؛ یعنی کاربر خودش یک فهرست از سرفصل‌ها می‌نویسد و به هرکدام لینک داخلی می‌دهد. این روش هم نگهداری مقاله را سخت می‌کند و هم با امکانات نرم‌افزار مدیاویکی تداخل دارد. طبق راهنمای فنی، بهتر است همیشه اجازه بدهید فهرست مندرجات به طور خودکار بر اساس سرفصل‌ها ساخته شود و تنها در صورت نیاز، با کلمات جادویی مکان یا نمایش آن را تغییر دهید.

گاهی هم می‌بینیم در یک صفحه هم از فهرست‌های نشانه‌دار، هم شماره‌دار و هم جدول‌ها بدون منطق مشخص استفاده شده است. پیشنهاد این است که قبل از شروع، ساختار صفحه را روی کاغذ یا ذهنی طراحی کنید و ببینید آیا فهرست نشانه‌دار برایتان مناسب‌تر است یا جدول. این روش نه تنها ظاهر مقاله را منسجم‌تر می‌کند بلکه در درازمدت ویرایش و گسترش صفحه را هم ساده‌تر خواهد کرد.

سخن آخر

با دنبال کردن نکات این راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا می‌توانید از یک کاربر عادی که فقط متن می‌نویسد، به ویرایشگری تبدیل شوید که مقالاتی منظم، خوانا و قابل گسترش تولید می‌کند. شناخت تفاوت فهرست‌های درون‌متنی، فهرست‌های مستقل و فهرست مندرجات خودکار به شما کمک می‌کند هر نوع اطلاعات را در مناسب‌ترین قالب ارائه کنید و هم به کاربر و هم به سایر ویرایشگران احترام بگذارید.

اگر می‌خواهید این مهارت را در کنار سایر اصول کار با این دانش‌نامه توسعه دهید، مطالعه مقاله جامع ویکی پدیا در ((مقاله جامع ویکی پدیا)) انتخاب مناسبی است. ترکیب شناخت کلی از ساختار ویکی‌پدیا با مهارت‌های فنی که در این متن دیدید، باعث می‌شود مقاله‌های شما نه فقط از نظر محتوا، بلکه از نظر چیدمان فهرست‌ها و ناوبری نیز در سطح حرفه‌ای قرار بگیرد.

سوالات متداول درباره راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا

۱. برای ساخت فهرست ساده در متن ویکی‌پدیا چه کار باید بکنم؟
اگر از ویکی‌متن استفاده می‌کنید، کافی است ابتدای هر خط یک * برای فهرست نشانه‌دار یا یک # برای فهرست شماره‌دار بنویسید. در ویرایش‌گر دیداری هم متن مورد نظر را انتخاب و از نوار ابزار گزینه فهرست را انتخاب کنید تا به صورت خودکار لیست ساخته شود.

۲. چه زمانی لازم است یک فهرست را به صورت مقاله مستقل بسازم؟
وقتی تعداد موارد آنقدر زیاد است که در مقاله اصلی جا نمی‌شود یا باعث شلوغی متن می‌شود، بهتر است مقاله‌ای با عنوان «فهرست …» بسازید. مهم است که معیار ورود به فهرست روشن باشد و بتوان برای اکثر موارد، منبع معتبر یا مقاله جداگانه ارائه کرد.

۳. فهرست مندرجات در ویکی‌پدیا چگونه ساخته می‌شود؟
فهرست مندرجات به طور خودکار بر اساس سرفصل‌های مقاله ساخته می‌شود و معمولا وقتی چهار سرفصل یا بیشتر داشته باشید ظاهر می‌شود. اگر بخواهید جای آن را تغییر دهید یا همیشه نشان داده شود می‌توانید از کلمات جادویی __TOC__ یا __FORCETOC__ استفاده کنید.

۴. چطور فهرست مندرجات را مخفی کنم؟
اگر صفحه خیلی کوتاه است یا فهرست مندرجات ظاهر مناسبی ندارد، می‌توانید کلمه جادویی __NOTOC__ را در متن صفحه اضافه کنید. با این کار فهرست مندرجات در آن صفحه نمایش داده نمی‌شود، هرچند بهتر است فقط در موارد ضروری از این امکان استفاده شود.

۵. اشتباهات رایج در ساخت فهرست در ویکی‌پدیا چیست؟
فهرست‌های بسیار طولانی بدون دسته‌بندی، ساخت دستی فهرست مندرجات و استفاده همزمان از چند نوع فهرست بدون منطق مشخص، از اشتباهات رایج است. رعایت شیوه‌نامه فهرست‌ها و استفاده درست از امکانات خودکار مدیاویکی بهترین راه جلوگیری از این مشکلات است.

و در نهایت می‌توان گفت راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا برای هر کسی که می‌خواهد مقاله‌ای منظم و حرفه‌ای بنویسد ضروری است. با استفاده درست از راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا می‌توانید ساختار مقاله را از ابتدا طراحی کنید، سرفصل‌ها را منطقی بچینید و فهرست‌های درون‌متنی را طوری بسازید که خواننده سردرگم نشود. وقتی اصول آمده در راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا را رعایت کنید، هم فهرست‌های ساده و هم فهرست‌های مستقل شما مطابق شیوه‌نامه خواهد بود و دیگر لازم نیست نگران شلوغ شدن یا بی‌نظمی صفحه باشید. در عمل، راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا مانند نقشه راهی است که کمک می‌کند بدانید کجا باید از لیست، کجا از جدول و کجا از فهرست مندرجات استفاده کنید. هرچه بیشتر به راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا رجوع کنید، مهارت شما در مرتب کردن محتوا و هدایت کاربر بین بخش‌های مختلف مقاله هم بیشتر می‌شود.

اگر به صورت مداوم در ویکی‌پدیا ویرایش انجام می‌دهید، تکیه بر راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا باعث می‌شود مقالات شما هم برای خوانندگان و هم برای دیگر ویرایشگران قابل فهم‌تر باشد. وقتی بر اساس راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا سرفصل‌ها را تنظیم کنید، فهرست مندرجات خودکار هم شکل استانداردی پیدا می‌کند و یافتن اطلاعات آسان‌تر می‌شود. همچنین با دنبال کردن راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا می‌توانید تشخیص دهید چه زمانی لازم است برای یک موضوع شلوغ، صفحه جداگانه فهرست بسازید. مرور چندباره راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا قبل از ایجاد یا گسترش مقاله جدید، از بسیاری اشتباهات رایج مثل ساخت دستی فهرست مندرجات جلوگیری می‌کند. در نهایت، هر پروژه بلندمدت در این دانش‌نامه اگر خود را با راهنمای ساخت فهرست در ویکی‌پدیا هماهنگ کند، شانس بیشتری برای پذیرفته شدن و ماندگاری خواهد داشت.